Τα κόμματα, οι κοινωνικές δυνάμεις και η κρίση εκπροσώπησης*
Η συζήτηση για το τι εκφράζουν πραγματικά τα πολιτικά κόμματα δεν αποτελεί ακαδημαϊκή πολυτέλεια. Αγγίζει τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας. Αν τα κόμματα δεν εκφράζουν κοινωνικές δυνάμεις, τότε ποιον ακριβώς εκπροσωπούν;
Ιστορικά, τα κόμματα συγκροτήθηκαν γύρω από σαφή κοινωνικά ρήγματα. Η σύγκρουση κεφαλαίου και εργασίας, η αντιπαράθεση πόλης και υπαίθρου, οι διαιρέσεις κέντρου και περιφέρειας, η σχέση κράτους και εκκλησίας αποτέλεσαν τους άξονες πάνω στους οποίους οικοδομήθηκαν οι μεγάλες πολιτικές παρατάξεις της Ευρώπης.
Για δεκαετίες, τα κόμματα είχαν καθαρή κοινωνική γείωση. Αντιπροσώπευαν συγκεκριμένα στρώματα, εξέφραζαν σταθερές ιδεολογίες και λειτουργούσαν ως οργανωμένοι φορείς πολιτικής κοινωνικοποίησης.
Σήμερα όμως το τοπίο έχει μεταβληθεί δραστικά.
Οι κοινωνικές ταυτότητες είναι πολυδιάστατες. Ο σύγχρονος πολίτης δεν ορίζεται μόνο από την επαγγελματική του θέση. Είναι ταυτόχρονα εργαζόμενος, φορολογούμενος, γονέας, δανειολήπτης, ψηφιακός χρήστης, πολίτης μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Η πολιτική έκφραση γίνεται πιο ρευστή.
Παράλληλα, τα κόμματα έχουν μετασχηματιστεί. Από μαζικούς οργανισμούς με έντονη κομματική συμμετοχή, εξελίχθηκαν σε επαγγελματικούς μηχανισμούς εκλογικής διαχείρισης. Η επικοινωνία συχνά υπερισχύει της ιδεολογίας. Το πρόσωπο του αρχηγού αποκτά βαρύτητα μεγαλύτερη από το συλλογικό πρόγραμμα.
Το ερώτημα συνεπώς τίθεται εκ νέου: Εκφράζουν τα κόμματα τις κοινωνικές δυνάμεις ή απλώς τις διαχειρίζονται;
Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη.
Τα κόμματα εξακολουθούν να αποτελούν θεσμικούς διαύλους μετατροπής κοινωνικών αιτημάτων σε δημόσια πολιτική. Χωρίς κομματική οργάνωση, η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Όμως, ταυτόχρονα, τα ίδια τα κόμματα διαμορφώνουν το πλαίσιο της δημόσιας συζήτησης. Ορίζουν τις διαχωριστικές γραμμές, ιεραρχούν τα ζητήματα, κατασκευάζουν πολιτικές ταυτότητες.
Όταν η σχέση αυτή εξασθενεί, αναδύεται το φαινόμενο της κρίσης εκπροσώπησης. Οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στο πολιτικό σύστημα. Η αποχή αυξάνεται. Εμφανίζονται προσωποπαγή σχήματα. Τα κινήματα διαμαρτυρίας αποκτούν δυναμική.
Η λύση δεν βρίσκεται στην αποδυνάμωση των κομμάτων. Βρίσκεται στην ανασύνδεσή τους με τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες. Στην αποκατάσταση της ιδεολογικής συνέπειας. Στην ενίσχυση της εσωκομματικής δημοκρατίας. Στη διαφάνεια και στη λογοδοσία.
Η δημοκρατία χρειάζεται κόμματα.
Χρειάζεται όμως κόμματα με κοινωνική ρίζα, θεσμική σοβαρότητα και πολιτικό βάθος.
Διότι το κενό εκπροσώπησης δεν παραμένει ποτέ κενό για πολύ. Καλύπτεται — και όχι πάντα με τρόπο που ενισχύει τη θεσμική σταθερότητα.
*Άκης Παπανδρέου
Κοινοβουλευτικός Συντάκτης – Πολιτικός Επιστήμονας
Οι απόψεις που εκφράζονται στα σχόλια των άρθρων δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της ιστοσελίδας μας, το οποίο ως εκ τούτου δεν φέρει καμία ευθύνη. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πηγή, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
Ακολούθησε τα Ηλειακά Νέα στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
