Με αφορμή το βίντεο της φοιτήτριας στο TikTok φάνηκε ξανά ένα γνώριμο πρόβλημα: όταν ένα θέμα φορτίζεται τόσο πολύ, και οι δύο πλευρές ξεφεύγουν. Η μία πλευρά απλοποίησε υπερβολικά τα πράγματα, η άλλη αντέδρασε με θυμό και ειρωνεία. Και στο τέλος, η ουσία χάθηκε.

@lyragew♬ πρωτότυπος ήχος – Λύρα

Ας το πιάσουμε από την αρχή. Το «όλα» πράγματι ξενίζει πολύ κόσμο. Όχι μόνο γιατί ακούγεται αφύσικο στα ελληνικά, αλλά και γιατί βγαίνει σαν ένα είδος βεβιασμένης αντιγραφής αγγλόφωνων προτύπων. Η ελληνική γλώσσα έχει διαφορετική δομή, με γένη, κλίσεις και γραμματικούς κανόνες, γι’ αυτό τέτοιες χρήσεις πολλές φορές ακούγονται αμήχανες ή τεχνητές. Αν η πρόθεση είναι πραγματικά η συμπερίληψη, τότε υπάρχουν πιο φυσικοί και πιο ακριβείς τρόποι να εκφραστεί, όπως με το «όλοι, όλες και όλα» αντί για ένα μόνο ουδέτερο που ακούγεται επιβεβλημένο.

Το ίδιο ισχύει και με το θέμα της θρησκείας. Άλλο η ελευθερία έκφρασης και άλλο η σκόπιμη πρόκληση. Αν κάποιοι χρησιμοποιούν θρησκευτικά σύμβολα σε ακραία ή ειρωνικά συνθήματα, είναι λογικό να το εκλάβουν πολλοί ως προσβολή.

Ακόμα κι αν κάποιος δεν είναι θρήσκος, μπορεί να καταλάβει ότι αυτός ο τρόπος σπάνια βοηθά τον διάλογο και συχνά προκαλεί
περισσότερο θυμό παρά κατανόηση. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πρέπει να περιορίζεται η ελευθερία έκφρασης, είναι εύλογο να κρίνεται και η αποτελεσματικότητα τέτοιων επιλογών.

Από εκεί όμως μέχρι το συμπέρασμα ότι τα LGBTQ+ άτομα «δεν έχουν προβλήματα» υπάρχει μεγάλη απόσταση. Εκεί η κριτική της φοιτήτριας χάνει τη βάση της. Γιατί τα δεδομένα λένε ότι οι διακρίσεις δεν έχουν εξαφανιστεί. Έρευνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης δείχνουν πως πολλά LGBTQ+ άτομα εξακολουθούν να βιώνουν παρενόχληση, φόβο και αποκλεισμό σε δημόσιους χώρους, στη δουλειά ή στο σχολείο. Άρα το να λες ότι «μόνοι τους περιθωριοποιούνται» είναι τουλάχιστον λανθασμένο καθώς η κοινωνική προκατάληψη παραμένει πραγματική.

Εδώ όμως είναι που μπαίνει και η πιο βαθιά κριτική: το Pride σήμερα δεν είναι μόνο κίνημα δικαιωμάτων. Είναι και προϊόν. Μεγάλες εταιρείες το έχουν κάνει κομμάτι της εικόνας τους, της διαφήμισής τους και του εμπορικού τους προφίλ. Σε κάποιες περιπτώσεις αυτό συνοδεύεται από ουσιαστικές πολιτικές ένταξης και στήριξης.

Σε άλλες όμως, το φαινόμενο που περιγράφεται ως rainbow capitalism: η χρήση δηλαδή ενός κοινωνικού αγώνα ως εργαλείο μάρκετινγκ. Και είναι ακριβώς το σημείο όπου ένα πολιτικό και κοινωνικό κίνημα αρχίζει να απορροφάται από το σύστημα που υποτίθεται ότι θα αμφισβητούσε. Αυτό αλλάζει το νόημα των πραγμάτων.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι μια εταιρεία στηρίζει δημόσια ένα δικαίωμα. Το πρόβλημα είναι όταν η στήριξη γίνεται επιφανειακά, για το θεαθήναι, χωρίς πραγματικό κόστος ή συνέπεια. Όταν η Πορτοκαλί μπλούζα γίνεται Pride μπλούζα μόνο για ένα μήνα και μετά όλα επιστρέφουν στο ίδιο κυνικό επιχειρηματικό μοντέλο, τότε δεν μιλάμε για αγώνα. Μιλάμε για εμπορική αξιοποίηση μιας ταυτότητας.

Αυτό είναι ίσως το πιο άβολο ερώτημα όλων: μας αρέσει το Pride επειδή πραγματικά φέρνει αλλαγή ή επειδή δημιουργεί μια εικόνα προόδου που καταναλώνεται εύκολα; Γιατί άλλο να υπάρχει ουσιαστική πρόοδος και άλλο να υπάρχει μια ωραία εικόνα progressiveness για κατανάλωση. Αν το Pride γίνεται τελικά ένα γρανάζι στη δυτική καπιταλιστική μηχανή, τότε χάνει μέρος της αρχικής του δύναμης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε όλο το κίνημα. Σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε ειλικρινείς γι’ αυτό που βλέπουμε. Το Pride ξεκίνησε ως διαμαρτυρία. Σήμερα, σε πολλές περιπτώσεις, έχει γίνει και θεαματικό γεγονός, και εμπορικό σήμα, και χώρος πολιτικής έκφρασης, και lifestyle προϊόν. Αυτές οι διαστάσεις δεν το ακυρώνουν, αλλά το κάνουν πιο σύνθετο. Και η αλήθεια συνήθως βρίσκεται κάπου πιο σύνθετα.

Μπορεί κάποιος να πιστεύει ότι το «όλα» είναι κακή γλωσσική επιλογή, να ενοχλείται από προκλητικές χρήσεις θρησκευτικών συμβόλων και ταυτόχρονα να αναγνωρίζει ότι οι διακρίσεις απέναντι στα LGBTQ+ άτομα εξακολουθούν να υπάρχουν. Αυτές οι θέσεις δεν αλληλοαναιρούνται. Αλλά όταν αυτή η ενόχληση γίνεται γενική απόρριψη μιας ολόκληρης κοινότητας, τότε χάνει το δίκιο της. Από την άλλη, όταν η απάντηση σε αυτή την κριτική είναι μόνο ειρωνεία και επίθεση, τότε χάνεται κι εκεί το μέτρο. Στην πράξη, δηλαδή, και οι δύο πλευρές ξεφεύγουν. Η μία από άγνοια ή προκατάληψη. Η άλλη από υπερβολική αυτοδικαίωση. Και έτσι η ουσία χάνεται.

Άρα η πραγματική ερώτηση δεν είναι αν πρέπει να υπάρχει Pride. Υπάρχει γιατί εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη. Η πραγματική ερώτηση είναι τι είδους Pride θέλουμε: ένα κίνημα που πιέζει για πραγματικά δικαιώματα ή ένα ετήσιο event που καταλήγει να εξυπηρετεί εταιρική εικόνα, social media engagement και καταναλωτισμό;

Το δύσκολο δεν είναι να διαλέξεις στρατόπεδο. Είναι να μπορείς να αναγνωρίζεις ταυτόχρονα και τις πραγματικές αδικίες και τις υπερβολές που γεννιούνται γύρω τους, χωρίς να πέφτεις ούτε στον φανατισμό ούτε στην ισοπέδωση. Γιατί όταν κάθε διαφωνία βαφτίζεται μίσος και κάθε κριτική οδηγεί σε γενική απόρριψη ανθρώπων, τότε ο διάλογος έχει ήδη χαθεί.