Το Κράτος Δικαίου ως Δημόσιο Αγαθό στην Εποχή του Επιτελικού Κράτους *Άρθρο του Φώτη Αλεξόπουλου
Η έννοια του Κράτους Δικαίου αποτελεί τον πυρήνα κάθε σύγχρονης δημοκρατίας. Δεν είναι απλώς ένα νομικό δόγμα ούτε μια αφηρημένη συνταγματική αρχή. Είναι ένα θεμελιώδες δημόσιο αγαθό, από το οποίο εξαρτάται η κοινωνική συνοχή, η οικονομική σταθερότητα, η εμπιστοσύνη των πολιτών και τελικά η ίδια η νομιμοποίηση της πολιτικής εξουσίας.
Στη θεωρία των δημόσιων αγαθών, δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά τους: Η αρχή της αδιαιρετότητας και η αρχή του μη αποκλεισμού. Και ακριβώς πάνω σε αυτές τις δύο αρχές οικοδομείται το Κράτος Δικαίου.
Όμως στη σημερινή εποχή, όπου κυριαρχεί το μοντέλο του λεγόμενου «επιτελικού κράτους», το ερώτημα που τίθεται είναι κρίσιμο: μπορεί ένα κράτος υψηλής συγκέντρωσης εξουσιών να διασφαλίσει αποτελεσματικά το Κράτος Δικαίου ή μήπως δημιουργεί κινδύνους θεσμικής ανισορροπίας;
Το Κράτος Δικαίου ως αδιαίρετο δημόσιο αγαθό
Η αρχή της αδιαιρετότητας σημαίνει ότι το δημόσιο αγαθό δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά. Το Κράτος Δικαίου είτε λειτουργεί για όλους είτε σταδιακά αποδυναμώνεται για το σύνολο της κοινωνίας.
Δεν μπορεί να υπάρχει διαφορετική αντιμετώπιση ανάμεσα στον ισχυρό και τον αδύναμο, ανάμεσα στον πολιτικά προστατευμένο και τον απλό πολίτη. Η ισονομία δεν τεμαχίζεται. Όταν οι θεσμοί λειτουργούν με δύο μέτρα και δύο σταθμά, η ζημιά δεν περιορίζεται στη συγκεκριμένη υπόθεση· διαχέεται σε ολόκληρο το πολιτικό σύστημα και διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο συναντάται το Κράτος Δικαίου με το επιτελικό κράτος.
Το επιτελικό κράτος σχεδιάστηκε θεωρητικά για να ενισχύσει τον συντονισμό, την ταχύτητα λήψης αποφάσεων και την αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης. Σε συνθήκες κρίσεων , οικονομικών, υγειονομικών ή γεωπολιτικών η ανάγκη για ένα κεντρικά οργανωμένο κράτος μοιάζει εύλογη.
Ωστόσο, όταν η συγκέντρωση εξουσιών δεν συνοδεύεται από ισχυρούς θεσμούς λογοδοσίας και ελέγχου, τότε εμφανίζεται ένας σοβαρός κίνδυνος: η αποτελεσματικότητα να υπερισχύσει της θεσμικής ισορροπίας.
Και εκεί ακριβώς αρχίζει να δοκιμάζεται η αδιαιρετότητα του Κράτους Δικαίου.
Έτσι , ενα υπερσυγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησης μπορεί εύκολα να μετατρέψει τη δημόσια διοίκηση από ουδέτερο θεσμό σε μηχανισμό πολιτικού ελέγχου. Όταν κρίσιμες λειτουργίες συγκεντρώνονται γύρω από έναν στενό πυρήνα εξουσίας, η ανεξαρτησία των ελεγκτικών μηχανισμών αποδυναμώνεται και η διαφάνεια περιορίζεται.
Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη συντονισμού. Κάθε σύγχρονο κράτος χρειάζεται αποτελεσματική διοίκηση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η πολιτική αποτελεσματικότητα χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για τη χαλάρωση των θεσμικών αντιβάρων.
Διότι τότε το Κράτος Δικαίου κινδυνεύει να λειτουργήσει επιλεκτικά:
- οι ανεξάρτητες αρχές πιέζονται,
- η κοινοβουλευτική λογοδοσία αποδυναμώνεται,
- η δημόσια πληροφορία ελέγχεται περισσότερο,
- η διοίκηση προσωποποιείται γύρω από το κέντρο εξουσίας.
Σε τέτοιες συνθήκες, η αίσθηση ισότητας απέναντι στον νόμο υποχωρεί και οι πολίτες αρχίζουν να θεωρούν ότι η πρόσβαση στη δικαιοσύνη ή στη διοίκηση εξαρτάται από πολιτικές ή οικονομικές διασυνδέσεις.
Η αρχή του μη αποκλεισμού και η δημοκρατική ισότητα
Το δεύτερο χαρακτηριστικό των δημόσιων αγαθών είναι η αρχή του μη αποκλεισμού. Κανείς δεν πρέπει να αποκλείεται από την προστασία που παρέχει το Κράτος Δικαίου.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι κάθε πολίτης πρέπει να έχει ίση πρόσβαση:
- στη δικαιοσύνη,
- στη διοικητική προστασία,
- στη διαφάνεια,
- στα συνταγματικά δικαιώματα,
- στην πληροφόρηση.
Το επιτελικό κράτος, όταν λειτουργεί χωρίς επαρκείς θεσμικές δικλείδες, μπορεί να δημιουργήσει έμμεσους αποκλεισμούς. Ο πολίτης αισθάνεται ότι απομακρύνεται από τα κέντρα λήψης αποφάσεων, ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται σε κλειστούς μηχανισμούς και ότι η λογοδοσία γίνεται δυσκολότερη.
Η υπερσυγκέντρωση ισχύος δημιουργεί συχνά και υπερσυγκέντρωση πληροφορίας. Και όταν η πληροφορία δεν κυκλοφορεί ελεύθερα, η δημοκρατία γίνεται λιγότερο συμμετοχική και περισσότερο διοικητικά κατευθυνόμενη.
Συχνά προβάλλεται το επιχείρημα ότι ένα επιτελικό κράτος μπορεί να «παράγει αποτέλεσμα» ταχύτερα. Όμως η δημοκρατία δεν αξιολογείται μόνο με όρους ταχύτητας ή διαχειριστικής αποδοτικότητας.
Η πραγματική πρόοδος προϋποθέτει:
- ισχυρούς ανεξάρτητους θεσμούς,
- διαφάνεια,
- λογοδοσία,
- ουσιαστικό κοινοβουλευτικό έλεγχο,
- ανεξαρτησία της δικαιοσύνης,
- ελεύθερη ενημέρωση.
Διαφορετικά, το κράτος μπορεί να γίνεται πιο γρήγορο, αλλά όχι πιο δημοκρατικό.
Η ιστορία έχει δείξει ότι κάθε φορά που η αποτελεσματικότητα παρουσιάστηκε ως υπέρτερη αξία από τη θεσμική ισορροπία, οι δημοκρατίες οδηγήθηκαν σταδιακά σε κρίση εμπιστοσύνης.
Το δίλημμα, συνεπώς, δεν είναι «επιτελικό κράτος ή Κράτος Δικαίου». Το πραγματικό ζητούμενο είναι ένα κράτος που να συνδυάζει αποτελεσματικότητα με ισχυρές δημοκρατικές εγγυήσεις.
Ένα σύγχρονο κράτος χρειάζεται συντονισμό και ταχύτητα. Αλλά χρειάζεται ταυτόχρονα:
- ανεξάρτητη δικαιοσύνη,
- πραγματικό κοινοβουλευτικό έλεγχο,
- ισχυρές ανεξάρτητες αρχές,
- διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων,
- διοικητική ουδετερότητα.
Γιατί χωρίς αυτά, το επιτελικό κράτος κινδυνεύει να μετατραπεί από εργαλείο διοικητικής αποτελεσματικότητας σε μηχανισμό συγκέντρωσης ισχύος.
Τρόπο τινά , το Κράτος Δικαίου ως δημόσιο αγαθό είναι αδιαίρετο και καθολικό και σε καμμιά περίπτωση δεν δύναται να λειτουργεί επιλεκτικά ούτε να υπόκειται στις ανάγκες της πολιτικής συγκυρίας. Η ύπαρξή του αποτελεί προϋπόθεση της δημοκρατίας και όχι διακοσμητικό συμπλήρωμα της εξουσίας.
Το επιτελικό κράτος μπορεί να αποτελέσει εργαλείο εκσυγχρονισμού μόνο όταν λειτουργεί μέσα σε αυστηρά θεσμικά όρια και υπό διαρκή δημοκρατικό έλεγχο. Διαφορετικά, η αποτελεσματικότητα κινδυνεύει να μετατραπεί σε άλλοθι συγκεντρωτισμού.
***Ο Φώτης Αλεξόπουλος είναι Οικονομολόγος – Μέλος του Οικονομικού Επιμελητηρίου Ελλάδος – Υπάλληλος του Εμπορικού &Βιομηχανικού επιμελητηρίου Αθηνών- Μέλος του Διοικητικού Επιμελητηρίου (Όμιλος Επιστημόνων Δημόσιας Διοίκησης ). Μέλος του ΣΕΠ( Σύνδεσμος Ελλήνων Επιστημόνων Περιφερειακής Ανάπτυξης )
Οι απόψεις που εκφράζονται στα σχόλια των άρθρων δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της ιστοσελίδας μας, το οποίο ως εκ τούτου δεν φέρει καμία ευθύνη. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πηγή, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
Ακολούθησε τα Ηλειακά Νέα στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
