«Ο πατριωτισμός ως λαϊκιστική ρητορική: η περίπτωση του Αντώνη Σαμαρά»
Δρ. Κωνσταντίνος Π. Μπαλωμένος
Πολιτικός Επιστήμονας – Διεθνολόγος
Ο πατριωτισμός, ως έννοια πολιτικής ταυτότητας και συλλογικής αναφοράς, συχνά διασταυρώνεται στη δημόσια σφαίρα με τον λαϊκισμό, ο οποίος τείνει να απλοποιεί τον πολιτικό ανταγωνισμό μέσα από τη διχοτομία «λαός» και «ελίτ».
Στο πλαίσιο αυτό, ο πατριωτικός λόγος μπορεί να μετατραπεί από στοιχείο θεσμικής ευθύνης σε εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης και ηθικής οριοθέτησης των αντιπάλων.
Έτσι, ο πατριωτισμός μετατρέπεται από πολιτειακή αρετή σε εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης, εντασσόμενο σε μια ρητορική που ενισχύει τον διχασμό και απλοποιεί την πολιτική πραγματικότητα.
Υπό το πρίσμα αυτό, ο πατριωτισμός δεν λειτουργεί απλώς ως αξιακή αναφορά, αλλά συχνά εργαλειοποιείται για την οριοθέτηση φίλων και αντιπάλων, την απλοποίηση σύνθετων ζητημάτων και τη νομιμοποίηση πολιτικών επιλογών.
Στις περιπτώσεις αυτές, η δημόσια συζήτηση δεν διεξάγεται στο πλαίσιο θετικής ή αρνητικής αποτίμησης ζητημάτων, αποτελεσματικότητας, στρατηγικής ή θεσμικών περιορισμών, αλλά οργανώνεται γύρω από διχοτομικές αξιολογήσεις περί «εθνικής ευθύνης» και «εθνικής απόκλισης».
Το αποτέλεσμα είναι η αναδιάταξη του πολιτικού ανταγωνισμού σε ένα ηθικοποιημένο πεδίο, όπου η κριτική προς κυβερνητικές επιλογές δεν διατυπώνεται ως διαφωνία πολιτικής, αλλά ως αμφισβήτηση της πατριωτικής επάρκειας των δρώντων.
Για την κατανόηση της μετατόπισης αυτής, είναι αναγκαία η αντιπαραβολή της σημερινής επιχειρηματολογίας του κ. Αντώνη Σαμαρά κατά την άσκηση κριτικής στην κυβέρνηση και τον Πρωθυπουργό κ. Κυριάκο Μητσοτάκη, με τη ρητορική και τις κυβερνητικές πρακτικές της περιόδου της πρωθυπουργίας του (2012–2015), όταν ο πατριωτισμός δεν εμφανίζονταν ως εργαλείο ρητορικής αντιπαράθεσης, αλλά ως στοιχείο άσκησης κυβερνητικής ευθύνης.
Χαρακτηριστική είναι η τοποθέτησή του για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, κατά την Παρουσίαση του βιβλίου του Μανώλη Κοττάκη «Οι Απόρρητοι Φάκελοι Καραμανλή» στο Πολεμικό Μουσείο την 1η Ιουλίου 2024.
Συγκεκριμένα, ο κ. Σαμαράς κατήγγειλε συνολικά την ασκούμενη εξωτερική πολιτική, χαρακτηρίζοντας τον διάλογο με την Τουρκία ως «συνομιλία με τον πειρατή», καταγγέλλοντας την ύπαρξη «λόμπι κατευναστών» και υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση, μέσω επιλογών όπως το «Σύμφωνο Φιλίας», οδηγεί τη χώρα σε διαρκείς υποχωρήσεις και εθνική ταπείνωση, ενώ η τουρκική προκλητικότητα κλιμακώνεται, καλώντας ευθέως σε εγκατάλειψη της πολιτικής διαλόγου με την Τουρκία.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Αντώνης Σαμαράς υιοθετώντας μια ρητορική υψηλής πολιτικής έντασης τόνισε: «Τρώμε την μια προσβολή, την μια ταπείνωση, μετά την άλλη» και κάλεσε τον Πρωθυπουργό: «Να αναθεωρήσει πλήρως την … “Φιλία” με την Τουρκία, καθιστώντας σαφές στην πράξη ότι δεν εκβιαζόμαστε, δεν απειλούμαστε και δεν φοβόμαστε. Υπάρχουν όρια!».
Ωστόσο, η θέση αυτή έρχεται σε εμφανή αντίφαση με την περίοδο της πρωθυπουργίας του, κατά την οποία ο ίδιος περιέγραφε τον διάλογο με την Τουρκία ως αναγκαίο και παραγωγικό εργαλείο πολιτικής.
Συγκεκριμένα ο κ. Σαμαράς μετά τη συνάντησή του με τον Ταγίπ Ερντογάν στην Κωνσταντινούπολη κατά το 2ο Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας Ελλάδας – Τουρκίας τον Μάρτιο 2013, χαρακτήριζε τη συγκεκριμένη ημέρα ως “καλή ημέρα για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις”, υπογραμμίζοντας ότι οι δύο χώρες “χτίζουν εμπιστοσύνη”, “δημιουργούν αμοιβαία συμφέροντα” και φέρνουν τους λαούς πιο κοντά, ενώ τόνιζε ότι η συνεργασία σε τομείς οικονομίας, εμπορίου και τουρισμού “βελτιώνει την καθημερινότητα των πολιτών” και “παράγει ανάπτυξη και ειρήνη”.
Στο ίδιο πλαίσιο, στο εν λόγω Συμβούλιο συμμετείχαν 16 Υπουργοί της τότε κυβέρνησης και η συνάντηση συνοδεύτηκε από την υπογραφή 25 συμφωνιών συνεργασίας σε κρίσιμους τομείς δημόσιας πολιτικής, όπως η υγεία, ο τουρισμός, ο αθλητισμός και η ενέργεια, υποδηλώνοντας τον σταθερό και θεσμικά οργανωμένο χαρακτήρα της ελληνοτουρκικής προσέγγισης.
Παράλληλα, καθ’ όλη τη διάρκεια της πρωθυπουργίας του (2012–2015), η ελληνική κυβέρνηση διατήρησε ενεργό τον δίαυλο των διερευνητικών επαφών, με τη διεξαγωγή διαδοχικών γύρων συνομιλιών, ακόμη και σε περιόδους αυξημένης τουρκικής προκλητικότητας, αναγνωρίζοντας στην πράξη τον διάλογο ως αναγκαίο εργαλείο διαχείρισης των διμερών διαφορών.
Για του λόγου το αληθές, με βάση τα συγκεντρωτικά στοιχεία του ΓΕΕΘΑ για το 2013, καταγράφεται ένα ιδιαίτερα αυξημένο επίπεδο τουρκικών παραβιάσεων του FIR Αθηνών κατά την περίοδο Φεβρουαρίου–Μαρτίου 2013, με καθημερινές εισόδους οπλισμένων σχηματισμών τουρκικών αεροσκαφών στον εθνικό εναέριο χώρο και συστηματικές αναχαιτίσεις από την Πολεμική Αεροπορία.
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει ένα περιβάλλον διαρκούς επιχειρησιακής πίεσης στο Αιγαίο, στο οποίο, παρά τη συνεχιζόμενη ένταση και τις επαναλαμβανόμενες προκλήσεις, η τότε κυβέρνηση Σαμαρά δεν επέλεξε την ακύρωση του διαλόγου, αλλά αντιθέτως τη θεσμική του συνέχιση μέσω των διερευνητικών επαφών και των μηχανισμών διμερούς συνεργασίας, προβάλλοντας την προσέγγιση και τη συνεννόηση ως συνειδητή στρατηγική επιλογή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής και ως θεσμικό εργαλείο διαχείρισης κρίσεων.
Προς επίρρωση των ανωτέρω, αξίζει να υπενθυμιστεί ότι ακόμη και σε περιβάλλον αυξημένης έντασης, όπως αυτό που διαμορφώθηκε πριν τη συνάντηση κορυφής στο Κάρντιφ της Ουαλίας, λόγω των προκλητικών δηλώσεων του κ. Ερντογάν από τα Κατεχόμενα –με τις οποίες απέδιδε ευθύνες στην Ελλάδα και την Κύπρο για το αδιέξοδο στο Κυπριακό –η συνάντηση Σαμαρά – Ερντογάν πραγματοποιήθηκε κανονικά στο περιθώριο της Συνόδου του ΝΑΤΟ.
Στην συγκεκριμένη συνάντηση, παρά την πλήρη καταγραφή της διάστασης απόψεων μεταξύ των δύο πλευρών, ο κ. Σαμαράς δεν επέλεξε τη διακοπή των επαφών με την Τουρκία, αλλά αντιθέτως συμφώνησε με τον κ. Ερντογάν για τη συνέχιση της διαδικασίας προσέγγισης, με τον προγραμματισμό νέας συνάντησης στην Αθήνα στο πλαίσιο του 3ου Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας Ελλάδας – Τουρκίας (Δεκέμβριος 2014).
(Συνέχεια πλήρους κειμένου όπως στο πρωτότυπο άρθρο.)
Οι απόψεις που εκφράζονται στα σχόλια των άρθρων δεν απηχούν κατ’ ανάγκη τις απόψεις της ιστοσελίδας μας, το οποίο ως εκ τούτου δεν φέρει καμία ευθύνη. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πηγή, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
Ακολούθησε τα Ηλειακά Νέα στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
